Enflasyonun Sebebi Nedir? Enflasyon Neden Yükselir?

Mustafa Evren/ Volkan İtfaiye Finansman Şefi

Enfl asyon, kelime olarak “mal ve hizmetlerin fiyatlarında meydana gelen sürekli artış” anlamına gelmektedir. Yani enfl asyon, ele alınacak mal ve hizmetlerin fiyatlarının genel düzeyini ifade eder. Tek tek fi yat artışları enflasyon olarak hesaplanmaz. Ayrıca fi yatlar genel düzeyinin sürekli bir artış içerisinde olması gerekir. Kısaca bir veya birden fazla malın fiyatının sürekli artması ya da bütün malların fi yatının sadece bir defa artış göstermesi enfl asyon olarak sayılmaz. Enfl asyon artışı, mal ve hizmet fiyatlarının sürekli olarak artmasını ifade ederken; mal ve hizmet fiyatlarındaki artışın azalması enfl asyonun düşmesi anlamına gelmektedir.

Diğer açıdan enfl asyon, dolanımda bulunan para miktarıyla, malların ve satın alınabilir hizmetlerin toplamı arasındaki açığın büyümesi nedeniyle ortaya çıkan ve fi yatların toptan yükselişi, para değerinin düşmesi biçiminde kendini gösteren ekonomik ve parasal süreçtir. Bir ülke ekonomisinde işsizlik oranı, fi yatlar genel düzeyi ve enfl asyon oranı ölçülerek makroekonomik performans tespit edilir. Yani enfl asyon, ülke ekonomisinin makroekonomik performansı açısından oldukça önemli bir veridir. Enfl asyonun tersi ise defl asyon olarak adlandırılır. Para arzının düşürülerek paranın değer kazanması durumuna defl asyon denir. Kaynaklarına göre ayrıldığında iki çeşit enfl asyon tipi vardır; maliyet enfl asyonu ve talep enflasyonu;

Talep Enflasyonu: Üretilen mal ve hizmetlerin toplam talebi karşılayamadığı durumlarda mal ve hizmet fi yatlarında artış oluşur.

Tüketicilerin daha fazla harcama yapmaya başladığı ve üretimin sınırlı seviyede arttığı bir ekonomide talep yönlü enflasyondan bahsedilebilir.

Talebi arttıran bazı durumlar bu tip enfl asyona neden olur: Örneğin piyasada daha fazla para dolaşıyor olması, yani merkez bankalarının piyasaya para sürmesi, tüketicilerin gelirinde artış olması, kamu harcamalarının artması gibi durumlar talep enfl asyonuna yol açar.

Maliyet (Arz) Enflasyonu: Üretim maliyetlerinde herhangi bir nedenle yaşanan artış fi yatların yükselmesine yol açar. Bu da gelir sahiplerinin üretimden daha çok pay istemesine ve enfl asyon sürecine girilmesine neden olur. Bu tip enfl asyon maliyet enfl asyonu olarak adlandırılır. Buna arz enfl asyonu da denilmektedir. Aynı zamanda fi rmalar kârlarını arttırmak amacıyla maliyet artışlarını fi yatlara yansıtacaklardır. Maliyet artışları yurtiçinden geldiği gibi, ithal hammadde kullanan fi rmalar için yurtdışı etkilerden ve kurlardan dolayı da yaşanabilir. Petrol fi yatlarındaki artış bu duruma örnek verilebilir. Piyasada denetimsizlik ve eksik rekabet nedeniyle fi rmaların bir mal ve/veya hizmeti değerinin üzerinde bir fi yatla satışa sunması ise fi yat enfl asyonu olarak adlandırılır. Maliyetlerin yükselmesi de ürün fi yatlarında artışı getirir.

Üretim aşamasında girdi olarak kullanılan mal ve hizmetlerin maliyetinde meydana gelen artışlar neticesinde fiyatların sürekli artması durumuna maliyet enflasyonu denir.

Maliyet enfl asyonu; yerli ve ithal üretim girdi mallarının (petrol, hammadde vb.) fi yatının artması ve ücret-gelir çekişmesi gibi nedenlerden dolayı meydana gelir. Aynı zamanda fi yat artışı, toplam talebin azalmasına neden olur. Talebin düşmesi de piyasalarda durgunluk yaratır. Enflasyon ile piyasalardaki durgunluğun aynı anda yaşanması durumuna ise stagfl asyon denir. Maliyet enfl asyonu en çok ithalatı yüksek olan ülkelerde yaşanan bir durumdur.

Enflasyon Neden Yükselir?

Enflasyon iki nedenle yükselir;

  • Toplam talep toplam arzdan fazlaysa fiyatlar yükselir (talep enflasyonu)
  • Üretim maliyetleri artıyorsa fiyatlar yükselir (maliyet (arz) enflasyonu)

Enflasyon istenmeyen bir ekonomik olaydır. Çünkü paranın değeri düşer, elde bulunan paranın alım gücü azalır, kıt olan kaynakları tüketiciye paylaştırmak önemli bir sorun haline gelir.

Bu nedenle enfl asyon genellikle nüfus oranı fazla ve kaynakları kıt olan ülkelerde gözlemlenir. Ülkeler enfl asyonla mücadele etmek için pek çok yönteme başvurur. Fakat bu yöntemlerin işleyebilmesi için enflasyon artışının neden kaynaklandığına bakılmalıdır. Enfl asyonun nedeni, ülkelerin refah düzeyine ve ekonomisine göre farklılıklar gösterebilir. Ancak enfl asyonun nedenleri genellikle aşağıdaki başlıklarla açıklanır;

Enflasyon istenmeyen bir ekonomik olaydır. Çünkü paranın değeri düşer, elde bulunan paranın alım gücü azalır, kıt olan kaynakları tüketiciye paylaştırmak önemli bir sorun haline gelir. Bu nedenle enflasyon genellikle nüfus oranı fazla ve kaynakları kıt olan ülkelerde gözlemlenir.

  • Tüketici gelirlerindeki artışın genel talebi artırması, enfl asyonun yükselmesinin en temel sebeplerinden biridir. Gelirinde artış olan birey daha fazla mal ve hizmet almak ister. Bunun neticesinde mal ve hizmetlerin kıtlığından dolayı talep enflasyonu oluşabilir.
  • Ülkedeki toplam harcamaların toplam geliri aşması, bir diğer enfl asyon artış sebebidir. Toplam harcamalar toplam geliri aştıkça bütçe açığı ortaya çıkar. Bu da ekonomide enflasyon oluşmasına sebep olur.
  • Üretim girdilerinin fiyatındaki artışın fazla olması, üretim maliyetlerini artıran bir durumdur. Üretim maliyeti arttıkça üretilen mal ve hizmetin de fi yatı artar. Bu fi yat artışı toplam talebin azalmasına neden olur. Piyasada durgunluk oluşur ve bu durgunluk beraberinde maliyet enfl asyonunu getirir. Yüksek faiz oranları, devalüasyon gibi durumlar da üretimde maliyetleri artıran faktörlerdendir.
  • Üretim miktarının bazı sebeplerle azalması, toplam talebin karşısında arzın düşmesi demektir. Bu durumda üreticiler, talebi karşılayamadığı için enflasyon oluşur. Üretilen malın değeri artar ve aynı parayla önceden daha fazla alınabilen mal veya hizmet, bu durumda daha az alınır. Bu da enflasyonun varlığını gösterir.
  • Piyasada dolaşan para arzının artması, dış ticaret açığının oluşmasıyla meydana gelir. Bir ülkede ihracat ithalattan az olursa dış ticaret açığı oluşur. Bu para ihtiyacı oluşmasına neden olur. Merkez bankası da piyasaya karşılıksız para arz ederek bu açığı kapatır. Fakat bu durumda paranın değeri düşer ve aynı parayla daha az mal ve hizmet alımı yapılır. Böylelikle enflasyon oluşur.
  • İthalatı yapılan malların fiyatında meydana gelen artışlar, enflasyonu oluşturan bir diğer etkendir. İthalata çok fazla para yatırılması, dış ticaret açığı doğuracağı için enflasyon oluşturur. Merkez bankasının dış ticaret açığını kapatmak için para arz etmesi enflasyonun oluşmasına neden olur

Enflasyon artışını azaltmak için merkez bankası piyasaya daha fazla para arz eder.
Bu arz karşısında yerli paranın değeri düşer ve elde bulunan parayla daha az mal
ve hizmet alımı yapılır. Bu nedenle ülkede refah düzeyi düşer.

Tasarrufların, yatırımlardan az olması ve dolaşan para miktarının azalması, kamu harcamalarının kamu gelirlerinin üstünde seyretmesi de enflasyonu oluşturan nedenlerdendir.

Enflasyon Yükselmesinin Sonuçları

Enflasyon artışını azaltmak için merkez bankası piyasaya daha fazla para arz eder. Bu arz karşısında yerli paranın değeri düşer ve elde bulunan parayla daha az mal ve hizmet alımı yapılır. Bu nedenle ülkede refah düzeyi düşer. Refah düzeyini yükseltmek için ücretlerde artış yoluna gidilmez. Bu nedenle toplumda gelir dağılımı bozulur ve adaletsizlikler oluşur.

Yüksek enflasyonun olduğu piyasalarda girişimciler yeni istihdam alanları kurmaz. Bunun riskli bir durum olduğunu düşünerek, ellerindeki nakit parayı döviz, altın ve gayrimenkule yatırarak daha çok kazanmayı amaçlarlar. Bu nedenle üretim yapmak eskisi kadar tercih edilmeyen bir durum haline gelir. Bu da ülke ekonomisinde dalgalanmalara sebep olur. Üretime yönelik girişimlerin azalması, istihdamı azaltarak ülke ekonomisini daraltır.

Bütçe açığı arttıkça, giderleri karşılamak amacıyla başka ülkelerden borç alınır. Bunun neticesinde ise dış borçlanma artar.

Yüksek enflasyonun olduğu durumda ülke ekonomisi verimsizleştiği için diğer ülkelerle olan ekonomik rekabet de büyük ölçüde zarar görür. Ekonomik anlamda büyüme ve istihdamın artması için ihtiyaç duyulan yabancı yatırımlar da düşüş gösterir. Yabancı yatırımcı, ülkeye yatırım yapmak yerine ülkeden kaçmayı tercih eder.

Piyasalarda yatırım yapılmaması ve istihdamın durması yüzünden, emeğin karşılığı olan ücretler düşer ve işten çıkarma durumları artar. Bu olumsuz durum, toplumu hem ekonomik hem psikolojik bakımdan olumsuz etkiler.

Yüksek Enflasyonla Mücadelede Uygulanan Politikalar

Enflasyon oranının yükselmesi karşısında devlet bazı politikalar uygular. Bunlar maliye politikası ve gelirler politikasıdır.

Maliye Politikası: Ekonomide ulaşılan dengeyi korumak veya daha iyi bir denge elde etmek amacıyla uygulanan politikalara denir. Bu dengesizlikleri gidermek için kamu kesimi gelir, gider ve borçlanmalarını kullanarak belirli politikalar uygular. Enflasyonun bulunduğu ekonomilerde, arza göre fazla olan talep fazlasını çekmek için harcamalar azaltılır.

Bu harcamalar; kamu harcamaları, yatırım harcamaları, transfer harcamaları ve cari harcamalar olarak ayrılır. Ayrıca vergileri artırarak vergi yükünü yükseltmek de enflasyonu azaltmaya yönelik bir diğer çözümdür.

Gelirler Politikası: Bu politikada fiyatların, ücretlerin ve kiraların dondurulması yöntemiyle enflasyon düşürülmeye çalışılır. Bu kalemlere konulacak limitlerle kısa sürede enflasyon düşürücü sonuçlar alınması mümkündür. Fakat bu politika kısa süreli olacak şekilde uygulanır. Uzun süre uygulanırsa karaborsa piyasasını canlandırır ve enflasyonla mücadelede hiçbir etkisi kalmaz. Genellikle Latin Amerika ülkelerinde uygulanan bir politikadır.